Pieczenie dłoni i stóp. Do tego pęcherze. Jakieś dziwne zmiany skórne. Sącząca się wydzielina. Co gorsza na stopach to samo. Ani chodzić, ani stać. Oto klasyczne objawy zespołu ręka-stopa. Pojawiają się zwykle 5-6 tygodni od rozpoczęcia chemioterapii. Dziś piszę, co robić w takiej sytuacji.

Kilka dni temu zgłosił się do mojego gabinetu po raz pierwszy Pacjent z rozsiewem nowotworu nerki. Leczy się już 5 lat, najpierw usunięto jedną nerkę. Niestety w kontrolnej tomografii tuż po zabiegu pojawiły się przerzuty. Rozpoczęto chemioterapię. Około 6 tygodni temu otrzymał serię nowej chemii, a kilka dni temu zaczęły się dziać dziwne rzeczy.

Zupełnie bez powodu – powiedział mi – zaczęły mnie cholernie piec dłonie i stopy. Z rękami sobie jeszcze jakość radzę, ale nogi mnie wykańczają. Ani zejść po schodach do sklepu, ani stać w kolejce na poczcie. Cały czas pieczenie, palenie. Nie do wytrzymania…

Zespół dłoniowo-podeszwowy: uciążliwe pieczenie

Zespół dłoniowo-podeszwowy, zespół ręka-stopa albo erytrodyzestezja dłoniowo podeszwowa – to wszystko nazwy tych samych objawów zapalenia skóry okolicy dłoni i stóp. Takie zapalenie pojawia się w przypadku leczenia nowotworów chemioterapeutykami oraz lekami celowanymi molekularnie (zobacz listę poniżej). Może dotyczyć aż 20 procent leczonych Pacjentów.

Początkowo po lekach występuje zaczerwienienie, obrzęk oraz bolesność palców dłoni i stóp. Objawy w postaci zaburzeń odczuwania bodźców (dyzestezję) oraz uczucie mrowienia i drętwienia (parestezję) obserwuje się w ciągu 2-6 tygodni od rozpoczęcia leczenia chemioterapeutycznego. Z biegiem czasu pojawiają się pęcherze, ulegające rogowaceniu. Ostatecznie nasilone zmiany mogą zakończyć się pojawieniem się owrzodzeń i nadżerek. 

Dlaczego akurat na dłoniach i stopach? Zapewne z powodu zwiększonej potliwości tej okolicy, zwłaszcza stóp. Leki przenikają do potu, w efekcie przechodzą przez skórę i drażnią okolicę dłoni i stóp. Dodatkowo te właśnie okolice skóry podlegają ciągłemu uciskowi i drażnieniu.

Po jakich lekach na nowotwory występuje zespół dłoń-stopa:

• 5-fluorouracyl,
• pegylowanaa liposomalna doksorubicyna, 
• ciągły wlew doksorubicyny, cytarabiny, floksurydyny, 
• duże dawki interleukiny 2, docetakselu, kapecytabiny, winorelbiny, gemcytabiny,
• leki celowane molekularnie (z grupy inhibitorów kinaz tyrozynowych, zwłaszcza sorafenibem, suntynibem, aksytynibem, regorafenibem, pazopanibem, lapatynibem oraz ewerolimusem).

Jak leczyć zespół ręka-stopa w domu?

Leczenie zależy od stopnia zaawansowania zmian. Niestety podawane dawki leków chemioterapeutycznych mają tendencje do kumulowania się w organizmie leczonego Chorego. W efekcie każdy kolejny cykl chemioterapii daje coraz bardziej nasilone objawy zespołu dłoniowo-podeszwowego.

Wśród działań, które może podjąć onkolog prowadzący Chorego, są:

• zmniejszenie dawki leku,
• wydłużenie przerw między seriami chemioterapii,
• zmiana leku na inny lub w ostateczności całkowite jego odstawienie. 

Leczenie objawowe polega na miejscowym stosowaniu środków nawilżających, zmiękczających, keratolitycznych oraz znieczulających. O lekach piszę w kolejnym paragrafie. Dobrze sprawdza się jednak także postępowanie objawowe:

1. zanurzanie rąk i stóp w chłodnej wodzie;
2. nawilżanie skóry; 
3. stosowanie chłodnych okładów;
4. unikanie skrajnych temperatur, w tym mycia w gorącej wodzie;
5. unikanie ciasnego obuwia, stosowanie butów o miękkim wnętrzu i wkładek. 

Pieczenie dłoni i stóp: jakich leków używać?

W leczeniu zmian skórnych znajdują zastosowanie leki miejscowe w postaci maści o działaniu przeciwzapalnym (np. zawierające kwas salicylowy) oraz zawierające sterydy (te można stosować przez 7-14 dni). Warto rozważyć leczenie maścią z mocznikiem jeśli tylko pojawi się rogowacenie, pogrubienie naskórka.

Wreszcie możliwe jest stosowanie preparatów miejscowych o działaniu przeciwbólowym, w tym żelu z lignokainą oraz robionej maści z morfiną. Nieskuteczność leczenia przeciwbólowego miejscowo powinna nas skłonić po sięgnięcie po leki doustne.

Podaję przykłady maści recepturowych do wykonania przez aptekę z przepisu lekarza, które mogą być pomocne w leczeniu miejscowym.

Maść przeciwzapalna z kwasem salicylowym (3%) (i w wersji z dodatkiem sterydu (1%)).

Receptury na maści apteczne z zastosowaniem morfiny:

Rp. 
Morphini hydrochloridi 0,22
Aquae dest. 10,0
Glicerini 3,0
Oxyetynel. lanolini 0,5
Eucerini ad 100,0
M.d.s. ung. 
(dwieście dwadzieścia miligramów chlorowodorku morfiny)
D.S. 3x miejscowo 

Uwaga: chlorowodorek morfiny jest dostępny jako składnik leków recepturowych i tak wypisana recepta podlega refundacji. 

Uwaga 2: lanolina oksyetylenowana ma poprawić przechodzenie morfiny przezskórnie. Jest składnikiem trudno dostępnym. Można ją pominąć. 

Rp. 
Morphini sulfas 0,2
Glicerini 3,0
Eucerini ad 100,0
M.d.s. ung.
(dwieście miligramów siarczanu morfiny)
D.S. 3x miejscowo

Uwaga: siarczan morfiny nie jest surowcem farmaceutycznym. Aby recepta była refundowana (na „R”) należy opakowanie 10 ampułek morfiny po 20 mg/ml napisać na osobnej recepcie oraz ustalić przygotowanie leku z apteką z użyciem tej właśnie morfiny. 

Komentuj i udostępniaj! 

Zaprasza do pozostawiania swoich pytań, wątpliwości i sugestii. Zachęcam do kontaktu także na facebooku (oficjalna strona bloga oraz grupa zamknięta). Jeśli uważasz, że ten artykuł może być pomocny Twoim znajomym – podziel się nim!

Warto przeczytać:

Zachęcam do sięgnięcia do innych artykułów dotyczących radzenia sobie z objawami towarzyszącymi chorobie nowotworowej lub jej leczeniu. O leczeniu piszę w dziale:

• apteka w domu – czyli jak sobie radzić z objawami.