Zaburzenia połykania mogą pojawiać się bardzo często u Pacjentów chorujących przewlekle, osób starszych oraz Pacjentów obciążonych chorobami nowotworowymi. Mogą one wynikać z samego przebiegu choroby.  Często są też związane z zastosowanym leczeniem lub być następstwem stosowanej  radioterapii w okolicy głowy bądź szyi. Warto podkreślić, że od połykania bardzo dużo zależy. Jest ono niezwykle istotne dla normalnego funkcjonowania Pacjenta, dla jego satysfakcji z życia codziennego.

Jednocześnie może stanowić poważny problem medyczny, choćby np. związany z zakrztuszeniem się czy aspiracją treści do płuc. Przeciwdziałanie problemom w zakresie zaburzeń połykania jest jednym z istotnych działań w medycynie paliatywnej. O czym powinniśmy pamiętać i na co zwracać uwagę? O tym słów kilka w niniejszym artykule.

Jakie są przyczyny zaburzeń połykania?

Najczęściej do zaburzeń połykania dochodzi:

• w przebiegu chorób nowotworowych;
• w przypadku zaburzeń wydzielania gruczołów ślinowych;
• podczas uszkodzenia mechanicznego;
• lub uszkodzenia poprzez zastosowane leki;
• czasem na skutek schorzeń neurologicznych;
• na skutek  problemów związanych z samym zwężeniem w obrębie gardła  i przełyku;
• z powodu uchyłków,  guzów w śródpiersiu;
• ze względu na refluks żołądkowo-przełykowy,  który powoduje poparzenie w obrębie śluzówki przełyku,  powodując tam zmiany zapalne;
•  często w związku z  problemami związanymi z grzybicą w obrębie jamy ustnej czy przełyku, np.  tokiem leczenia leczenia podawanymi antybiotykami czy sterydoterapią.   

Nawet u 60% Chorych po całkowitym usunięciu krtani mogą pojawić się zaburzenia związane z przełykaniem.  Kolejną szeroką grupą  Pacjentów są osoby z chorobami neurologicznymi,  w tym z guzami mózgu, u których zaburzenia przełykania mają związek z samym problemem neurologicznym.

Dlaczego konieczne jest podejmowanie interwencji w przypadku zaburzeń przełykania?

Warto o to zadbać, ponieważ zaburzenia przełykania powodują bardzo poważne problemy medyczne:

• zadławienie się jedzeniem,  
• zachłyśnięcie,
• problemy z odżywianiem,
• zaburzenia nawodnienia Pacjenta,
• nawrotowe zakażenia w obrębie dróg oddechowych,
• uporczywy kaszel,
• odbijanie,
• zgagę,
• bóle zamostkowe,
• zaleganie pokarmu w jamie ustnej i przełyku.

Z drugiej strony zaburzenia przełykania wiążą się z  całym spektrum aspektów psychologicznych. Pacjent zaczyna się bać spożywania posiłków czy picia płynów. Owe czynności są dla niego bardzo trudne. Cały proces jedzenia staje się wysiłkiem, a to oznacza dla Chorego bardzo duże pogorszenie ogólnego stanu zdrowia oraz satysfakcji z życia. Oznacza to ograniczenie normalnego, codziennego funkcjonowania, z najbliższą nawet rodziną.  Pojawia się uczucie osamotnienia czy  izolacji. Pacjent  boi się po prostu jeść w towarzystwie innych osób, choćby ze względu na to, że potrafi się zakrztusić. A to może powodować dyskomfort u innych osób.

Dlaczego rehabilitacja jest taka ważna?

Wśród wielu działań,  które można i należy podjąć w tym zakresie prewencji występowania zaburzeń połykania jest jedno, na które chciałbym zwrócić szczególną uwagę. To rehabilitacja.  Fizjoterapueci są w stanie aktywnie wspomóc i nauczyć Chorego prawidłowego toku połykania. Potrafią pomóc w zakresie pracy warg i języka, policzków, żuchwy, podniebienia i wreszcie o sam proces połykania.  Ważna jest także współpraca z innymi specjalistami,  na przykład z dietetykiem czy psychologiem, który także jest w stanie bardzo pomóc Pacjentowi.  

Co pomaga?

• Dostosowanie pokarmu – odpowiedniej konsystencji i treści.
• Ustalenie odpowiedniej pozycji ciała,  która ułatwi połykanie.
• Ćwiczenia w obrębie narządów jamy ustnej poprawiające  połykanie.
• Zwalczanie bólu w okolicy głowy, szyi i karku; zaburzeń ruchomości tego odcinka czy w ogóle pozycji Pacjenta, którą on przyjmuje. Najlepiej byłoby, gdyby Chory  był w stanie usiąść i w tej pozycji zjeść.

Ćwiczenia usprawniające przełykanie

Wśród nich należy wyróżnić:

• ćwiczenia w obrębie warg,  które obejmują ściąganie i rozciąganie warg;  zakrywanie wargi górnej przez dolną i odwrotnie;
• ćwiczenia w zakresie nadymania policzków i cmokania;
• ćwiczenia żuchwy – ruchami kolistymi, poziomymi oraz  opuszczania i podnoszenia;
• ćwiczenia języka,  w tym poprzez jego podnoszenie do podniebienia,  liczenie po kolei językiem zębów górnych i dolnych,  oblizywanie warg,  wysuwanie języka na zewnątrz i wsuwanie  do wewnątrz jamy ustnej,  na przykład uciskiem na szpatułkę;
• ćwiczenia podniebienia miękkiego poprzez szerokie otwieranie jamy ustnej,  ziewanie,  kaszel z wysuniętym językiem na zewnątrz i wymawianie połączeń samogłosek ze spółgłoskami tylnojęzykowymi,  na przykład – uku. 

Te wszystkie ćwiczenia mogą być wzbogacone również o ćwiczenia usprawniające sam proces połykania.  Na przykład poprzez obracanie głowy w stronę uszkodzoną lub w innych przypadkach zdrową, obniżanie bądź unoszenie podbródka,  albo ćwiczenia mające na celu nauczenie połykania na leżąco.  

Niezwykle istotna jest edukacja Pacjenta i dobra współpraca z fizjoterapeutą, który w tym wypadku jest w stanie naprawdę bardzo pomóc. Do takiego kontaktu z fizjoterapeutą bardzo serdecznie zachęcam.