Gdy ból jest silny lub nie ustępuje pod wpływem stosowanych NLPZ, paracetamolu czy metamizolu, kolejną skuteczną bronią w walce z bólem mogą być takie leki, jak tramadol i kodeina.

Tramadol i kodeina należą do grupy leków opioidowych, jednak ich siła działania, a przez to także możliwe działania niepożądane są mniejsze niż w przypadku mocnych opioidów, np. morfiny czy oksykodonu. W wielu przypadkach to właśnie one stanowią dobre rozwiązanie pomiędzy przeciwbólowymi lekami dostępnymi bez recepty, a silnymi lekami opioidowymi.

Poznajmy te leki lepiej.

Tramadol

Wskazania i dawkowanie

Tramadol to lek ok. 10-krotnie słabszy od morfiny, jednak wykazujący wysoką skuteczność w umiarkowanym i silnym bólu ostrym i przewlekłym. Jako jeden z nielicznych leków opioidowych może łagodzić także dolegliwości w bólu neuropatycznym. Często stosowany jest także przez lekarzy w celu uśmierzania bólu po zabiegach i operacjach.

Stosowania tramadolu należy jednak unikać u chorych po urazie głowy, z zaburzeniami świadomości, podwyższonym ciśnieniem środczaszkowym oraz padaczką, a w przypadku niewydolności nerek lub wątroby zachować należy szczególną ostrożność – konieczne może być wydłużenie odstępu między kolejnymi dawkami leku.

Tramadol dostępny jest w różnych formach:

• kapsułki
• krople doustne
• tabletki o przedłużonym uwalnianiu
• czopki
• roztwory do wstrzykiwań dożylnych, domięśniowych i podskórnych

Mnogość dostępnych dróg podawania tego leku daje możliwość wyboru najbardziej odpowiedniej formy dostosowanej do każdego.

Jednorazowa dawka tramadolu to 50-200 mg doustnie oraz 50-100 mg dożylnie. Sumaryczna dawka dobowa nie powinna przekraczać 400 mg. W szczególnych przypadkach (m.in. chorzy z silnym bólem nowotworowym) możliwe jest stosowanie wyższych dawek, nawet do 600 mg/dobę.

Działania uboczne

Tramadol to lek stosunkowo bezpieczny, jednak niepozbawiony efektów ubocznych. Wpływu na układ oddechowy w porównaniu do innych leków opioidowych jest mniejszy, jednak u około 10% osób mogą pojawić się zaparcia, nudności i wymioty oraz zawroty głowy. Choć ostatnie trzy objawy zwykle ulegają zmniejszeniu w przewlekłej terapii, zaparcia niestety pozostają.  Częstość ich występowania jest jednak znacznie niższa niż w przypadku innych opioidowych leków przeciwbólowych.

Zespół serotoninergiczny

Rzadkim, aczkolwiek groźnym powikłaniem stosowania tramadolu może być zespół serotoninergiczny. Nie jest to jednak działanie uboczne samego tramadolu, lecz najczęściej wynika z interakcji z innymi lekami – przede wszystkim z lekami antydepresyjnymi z grupy trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych oraz z grupy SSRI i SNRI. Dlatego też tych leków nie powinno się stosować łącznie z tramadolem.

Objawami zespołu serotoninowego mogą być np. dezorientacja, pobudzenie, gorączka, pocenie, niezborność, wzmożenie odruchów, drgawki kloniczne mięśni i biegunka. Odstawienie leków, które doprowadziły do tego stanu, zwykle powoduje szybką poprawę.

Tramadol a inne leki przeciwbólowe?

Nie wszystkie połączenia leków są szkodliwe. Na rynku dostępnych jest kilka preparatów, w których tramadol podawany jest łącznie z paracetamolem lub deksketoprofenem. Badania wskazują, że wynikiem takiego połączenia leków jest synergizm hiperaddycyjny, czyli efekt leków przeciwbólowych nie tylko się sumuje, ale wręcz zostaje on zwiększony.

W preparatach łączonych (tramadol + paracetamol) możliwe jest zmniejszenie skutecznej dawki jednorazowej tramadolu do 37,5 mg, co wpływa korzystnie na bezpieczeństwo jego stosowania.

Nie zaleca się łączenia tramadolu z silnymi lekami opioidowymi.

Jako słaby opioid oraz ze względu na swoje działanie i możliwe objawy uboczne, tramadol jest dostępny jako lek na receptę. 

Kodeina

Lek przeciwbólowy czy lek na kaszel?

Kodeina podobnie jak tramadol należy do grupy słabych opioidów wykazujących działanie przeciwbólowe, ale także przeciwkaszlowe. Obecnie nie znajduje jednak szerokiego zastosowania w Polsce.

Na polskim rynku dostępna jest głównie w preparatach łączonych – z paracetamolem, ibuprofenem oraz innymi składnikami, w tym także pochodzenia roślinnego. Mimo, iż należy do grupy leków opioidowych, zgodnie z polskim prawem każda osoba po ukończeniu 18 r.ż. jednorazowo może zakupić do 150 mg kodeiny.

Kodeinę dostępną w formie tabletek i kapsułek, tabletek musujących, kropli oraz syropie należy stosować w najmniejszej skutecznej dawce przez jak najkrótszy czas. Dla dorosłych maksymalna dawka dobowa wynosi 240 mg.

Działanie niepożądane

Najczęściej występującymi dolegliwościami po przyjęciu kodeiny są nudności i wymioty, zaparcia, zawroty głowy oraz sedacja, czyli objawy podobne do tych, które pojawiają się w trakcie terapii innymi opioidami.

Kodeina jest metabolizowana w wątrobie do morfiny, w związku z czym jej nadużywanie może wiązać się z ryzykiem fizycznego i psychicznego uzależnienia oraz wystąpienia objawów odstawiennych po nagłym przerwaniu stosowania leku. Przy przewlekłym przyjmowaniu dużych dawek możliwe jest także rozwinięcie się tolerancji na działanie przeciwbólowe i przeciwkaszlowe, co znacznie zmniejsza skuteczność leku.