Oddawanie moczu u Chorych terminalnie może być problematyczne. Zatrzymanie moczu, trudności w utrzymaniu moczu, trudności w utrzymaniu higieny okolicy krocza (zwłaszcza przy odleżynach) to częste sytuacje. Rozwiązaniem może być cewnikowanie pęcherza moczowego. Kiedy je wykonywać? Kto może? Jakie są możliwe skutki uboczne. O tym w dzisiejszym tekście.

Cewnikowane pęcherza – co to?

Cewnik pęcherza moczowego to taka rurka wprowadzana przez cewkę (dolne drogi moczowe) do pęcherza. Jej zadaniem jest odprowadzenie moczu, który z jakiegoś powodu zalega w pęcherzu.

Cewnik wprowadza się przez ujście zewnętrzne cewki moczowej (u mężczyzna na szczycie prącia a u kobiet widoczne w okolicy między wargami sromowymi). Cewnik wchodzi więc do pęcherza cewką moczową (u kobiet na dość krótkim dystansie, u mężczyzn po przejściu przez całość prącia i prostatę).

Jest to zabieg inwazyjny. Może być bolesny dla Chorego. Może dawać powikłania w postaci: zakażenia bakteryjnego oraz krwawienia.

Cewnik zwykle jest dwukanałowy (tak naprawdę w środku jednej rurki jest jeszcze druga). Jedna rurka służy do odprowadzania moczu, druga do podania płynu do specjalnego balonika na końcu cewnika. Ten balonik wypełnia się po założeniu cewnika jałowym płynem (zwykle wodą apteczną) w objętości podanej na cewniku (10-15 ml). Wypełniony balonik zabezpiecza cewnik przed wypadnięciem. Uwaga: niestety nie zapobiega przed wyrwaniem cewnika (co się zdarza przypadkowo po nadepnięciu przez Chorego na cewnik lub umyślnie przy szarpaniu).

Czasem cewnik jest trzykanałowy, wtedy jeden kanał służy do płukania pęcherza moczowego (w przypadku silnego krwawienia, skrzepów).

Wyróżniamy kilka rodzajów cewników:

• Klasyczne cewniki Foley’a – giętkie, gumowe, w rozmiarach od dziecięcych do dorosłych, zwykle wykorzystujemy rozmiary 14-16 F (F pochodzi od French, 1F to 1/3 mm), rzadziej większe i mniejsze.

• Cewniki silikonowe – wykonane z trwalszego materiały, twardsze (co czasem, zwłaszcza przy przeroście prostaty lub nowotworze) utrudnia/uniemożliwia ich wprowadzenie; ich zaletą jest to, że mogą długo pozostawać na miejscu nie dając odczynów zapalnych i nie powodując infekcji, zastoju i zatrzymania moczu.

• Cewniki specjalistyczne urologiczne z różnymi zakończeniami, które ułatwiają zbieranie moczu i jego odprowadzanie bez zastoju oraz ewentualne działania na pęcherzu (np. płukanie). Takim cewnikiem jest np. cewnik Tiemanna z zakrzywioną końcówką (kierujemy ją ku górze cewnikując), nie posiadający zaś balonika.

• Cewniki zewnętrzne – o nich piszę niżej.

Technika cewnikowania (co jest potrzebne)

Technika cewnikowania jest prosta. Cały szkopuł, by wszystko odbyło się jałowo. Po umyciu okolicy, ewentualnym usunięciu poprzedniego cewnika, myje się okolicę ujścia zewnętrznego cewki na jałowo oraz można zastosować obłożenie jałowe. Sprawdzamy szczelność balonika (wypełnić i opróżnić).

U kobiet: po rozchyleniu warg sromowych mniejszych znieczulamy okolicę żelem (ze specjalnej strzykawki) i nakładamy żel na cewnik; wprowadzamy cewnik aż do uzyskania odpływu moczu lub na około 10-12 cm. Wypełniamy balonik i sprawdzamy prawidłowość umieszczenia cewnika.

U mężczyzn: odciągamy napletek, myjemy, dezynfekujemy, znieczulamy wprowadzając żel do cewki oraz dodatkowo na cewnik; wprowadzamy cewnik mając prącie Chorego naciągnięte ku górze pionowo (Chory leży na plecach). Delikatnie przezwyciężamy opór na prostacie wprowadzając cewnik aż do uzyskania odpływu moczu. Wypełniamy balonik i sprawdzamy prawidłowe umieszczenie cewnika.

Worek na mocz (tu są różne szkoły) sugeruję montować od razu do cewnika, pamiętając jedynie aby odbyło się to jałowo. W ten sposób mocz trafia od razu tam, gdzie trzeba.

Przygotuj:

• cewnik (najlepiej mieć w domu cewnik rozmiaru pasującego do Chorego, cewnik o rozmiar większy i mniejszy – np. na wypadek trudności z cewnikowaniem albo przecieku koło cewnika; np. jeśli Chory jest zawsze cewnikowany cewnikiem w rozmiarze 14 F warto mieć w domu 12 i 18;

• rękawiczki zwykłe;

• rękawiczki jałowe;

• dwie strzykawki po 20 ml (jedna do usunięcia poprzedniego cewnika, druga do podania płynu do balonika w nowym cewniku);

• środek odkażający (np. SkinSept);

• jednorazowe jałowe gaziki (5×5 lub 10×10 cm)

• worek na mocz (zapakowany, nowy przy każdym cewnikowaniu);

• woda jałowa (w pojemniczkach po 10 ml);

• środek znieczulający (w polskich warunkach zwykle Lignokaina w żelu w tubce; są także gotowe strzykawki wypełnione tym żelem, jałowe, od razu do wstrzyknięcia żelu do cewki u mężczyzn).

Przygotuj miejsce na stole obok Chorego, całość musi być rozłożona i założona w sposób jałowy. Jeśli Chory leży w pieluchomajtkach, zadbaj by były czyste a skóra okolicy krocza umyta przed cewnikowaniem.

Kto cewnikuje? Są na to specjalne wytyczne Ministra Zdrowia. Kobiety mogą być cewnikowane przez lekarzy i pielęgniarki. Mężczyźni mogą być cewnikowani przez lekarzy i przez pielęgniarki po specjalnym kursie.

Kiedy cewnikować? A kiedy nie?

Jest określona lista sytuacji, w których należy cewnikować. U Chorych paliatywnych głównym wskazaniem jest ostre zatrzymanie moczu – Pacjent cierpi z powodu bólu brzucha, parcia na mocz. Czasem cewnikujemy z powodu schodzących skrzeplin z pęcherza (krwawienie z pęcherza z powodu nowotworu w samym pęcherzu lub powikłań nowotworu i jego leczenia).

Dość częstą sytuacją są również odleżyny okolicy kości krzyżowej, pośladków czy krocza. Ich gojenie jest znacznie utrudnione jeśli Chory oddaje mocz do pieluchomajtek.

Wątpliwości mam wtedy, gdy chodzi o cewnikowanie z powodu nietrzymania moczu. Jeśli faktycznie występują znaczne trudności z utrzymaniem higieny u Chorego – wtedy warto cewnikować. Pamiętajmy jednak, iż jest to zabieg inwazyjny obciążony możliwymi powikłaniami:

• krwawieniem z cewki moczowej;

• zwiększonym ryzykiem infekcji układu moczowego;

• uszkodzeniem cewki moczowej, prostaty.

W każdej sytuacji warto rozważyć, czy nie lepiej byłoby nadal stosować pieluchomajtki. Dobrym rozwiązaniem u mężczyzn może być także cewnik zewnętrzny (czytaj niżej).

Czy cewnikowanie boli?

Najkrótsza odpowiedź na to pytanie brzmi, że tak, może boleć. Zwłaszcza u mężczyzn. Aby tak się nie działo, należy znieczulić cewkę (lignokaina w żelu) oraz można Choremu podać leki przeciwbólowe (od najprostszego paracetamolu po krótkodziałajacy opioid w wypadku silnych bólów w miednicy).

Co ile wymieniać cewnik pęcherza moczowego?

Nie ma łatwiej odpowiedzi na to pytanie.

1. Cewnik lateksowy (zwykły) może być utrzymywany przez 2-4 tygodni. Trzeba zwracać uwagę na prawidłowe schodzenie moczu, czy cewnik się nie zatyka.

2. Cewnik silikonowy teoretycznie może być utrzymany przez 3 miesiące. Zwykle jednak zatyka się wcześniej, najczęściej po około 4-6 tygodniach (zależnie jaki mocz ma Pacjent, czy schodzą skrzepy).

O zmianie cewnika powinien decydować przeszkolony personel medyczny w oparciu o doświadczenie w pracy z konkretnym Chorym i zalecenia lekarzy (w tym np. urologów).

Warto pamiętać, że można wymienić sam worek. Przed odpięciem worka od cewnika opróżnij go, zdezynfekuj okolicę połączenia i w miejsce starego worka podepnij niezwłocznie nowy.

Cewnik zewnętrzny – czym jest?

To taki cewnik, na końcu którego znajduje się prezerwatywa. Jest tak przygotowana, że można dobrać odpowiednio jej rozmiar, zakłada się tę końcówkę na prącie (oczywiście nie we wzwodzie) i już. Całość jest podłączana do klasycznego worka na mocz. Jeśli Chory moczy się, ma nietrzymanie moczu, a zapanuje i nie będzie ściągał cewnika (lub nie jest w stanie tego zrobić, np. z powodu porażenia kończyn) – rozwiązanie jest idealne. Ułatwiaj utrzymanie czystości bez zwiększania ryzyka infekcji czy krwawienia z pęcherza.

O czym należy pamietać?

• Cewnik zmieniamy 1x/dobę lub częściej.

• Cewnik rozmiarem dopiera się indywidualnie (za duży będzie spadał, za mały będzie dawał dyskomfort i obtarcia).

• Zakładamy go zawsze po umyciu skóry prącia.

• Warto ogolić włosy łonowe.

• Jeśli prącie jest cofnięte, zakładamy cewnik na leżąco. Chorzy samodzielni mogą zakładać cewnik sami.

• Cewnik ściągamy po lekkim jego zwilżeniu.

Jak się opiekować Chorym zacewnikowanym?

Wśród porad dotyczących opieki nad Chorym z założonym cewnikiem najważniejsze moim zdaniem, wynikające z codziennej praktyki lekarskiej, zebrałem poniżej:

1. Dbaj o higienę okolicy cewnika, a u mężczyzn także okolicy prącia i pod napletkiem. Czystość najlepiej zabezpiecza przed infekcjami. Szczególnie umyj okolicę krocza przed wizytą, podczas której zmieniany będzie cewnik.

2. Jeśli Chory chodzi – pilnuj prawidłowego zawieszenia worka na mocz (na udzie, po podwieszce, ewentualnie na pasku) – niezmiernie często Chorzy przydeptują cewnik idąc i wyrywają go sobie. Nie dość, że jest to bolesne, rozkrwawia pęcherz, to jeszcze utrudnia kolejne cewnikowanie.

3. W domowej apteczce zabezpiecz furazydynę (dostępna bez recepty, np. uroFuraginum), na wypadek trudnego cewnikowania, aby podać doraźnie w razie ryzyka infekcji.

4. Pilnuj by Chory dużo pił!!! Im bardziej rozcieńczony mocz, tym mniejsze ryzyko zatrzymania moczu.

5. Ustalaj planową, regularną kontrolę cewnika i jego zmianę stosownie do sytuacji w porozumieniu z lekarką/lekarzem/pielęgniarką/pielęgniarzem.

Warto przeczytać

O radzeniu sobie z innymi objawami u Chorych umierających piszę w działach:

• Domowa apteczka – jakie leki i preparaty stosować, kiedy.

• Narzędziownia umierania – jaki sprzęt jest potrzebny w domu gdy Bliski umiera.

Zachęcam do przeczytania.

Komentuj, pytaj!

Zapraszam do pozostawiania komentarzy pod tym tekstem. Na Twoje pytania postaram się odpowiedzieć bezpośrednio lub przygotuję artykuł na dany temat. W ten sposób możesz pomóc nie tylko sobie, ale i innym osobom mającym podobne problemy lub wątpliwości.